შესავალი
საქართველოში არბიტრაჟის განვითარება ყოველთვის ნაკლებად იყო დამოკიდებული საკანონმდებლო სიმბოლიზმზე და უფრო მეტად იმაზე, შეიძლებოდა თუ არა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების პრაქტიკაში ცნობა, აღსრულება და მათი დაცვა სასამართლოს არასათანადო ჩარევისგან. ფორმალური თვალსაზრისით, საქართველო დიდი ხანია მიიჩნევა იმ იურისდიქციად, რომელიც თანამედროვე საარბიტრაჟო სტანდარტებთან არის შესაბამისობაში. იგი 1994 წლიდან არის 1958 წლის უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობისა და აღსრულების შესახებ ნიუ-იორკის კონვენციის (ნიუ-იორკის კონვენცია) მონაწილე, მისი საარბიტრაჟო კანონმდებლობა ასახავს UNCITRAL-ის მოდელური კანონის სტრუქტურას, ხოლო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებისა და მისი ცნობისა და აღსრულების უარყოფის საკანონმდებლო საფუძვლები ვიწროდ არის ჩამოყალიბებული და, ყოველ შემთხვევაში, კანონის ტექსტის მიხედვით, ამომწურავია. თუმცა, გადამწყვეტი კითხვა არასოდეს ყოფილა ის, რამდენად თანამედროვეა კანონის ტექსტი. არამედ ის, თუ როგორ განმარტავენ და პრაქტიკაში როგორ იყენებენ ამ სამართლებრივ ჩარჩოს საქართველოს სასამართლოები რეალურ საქმეებში.
ბოლო პერიოდში ადგილობრივი სასამართლო პრაქტიკის ურთიერთსაწინააღმდეგო განვითარებამ ეს საკითხი უფრო აქტუალური გახადა, ვიდრე ოდესმე.
ერთი მხრივ, საქართველოს სასამართლოების გადაწყვეტილებები აჩვენებს აღსრულების სამართლის უფრო დისციპლინირებულ და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამის გაგებას. ეს გადაწყვეტილებები ხაზს უსვამს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების საბოლოოობას, ამტკიცებს, რომ სასამართლო კონტროლის საკანონმდებლო საფუძვლები ვიწროდ უნდა განიმარტოს, უარს ამბობს გადაწყვეტილების გაუქმებისა თუ აღსრულების პროცესის სააპელაციო განხილვად გადაქცევაზე და წარმოაჩენს უფრო კომერციულად რეალისტურ მიდგომას საარბიტრაჟო შეთანხმებებისა და იურისდიქციული შესაგებლების მიმართ (სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები №2ბ/3472-14; №2ბ/4963-12; №2ბ/3782-17; №ა-3151-შ-83-2016).
მეორე მხრივ, საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკის უფრო ფართო ნაწილი, რომელიც აღსრულებას ეხება, აჩვენებს საჯარო წესრიგის საფუძვლის ინტრუზიულ გამოყენებას, პირგასამტეხლოებთან დაკავშირებული მიდგომების დამახინჯებას, ცნობისა და აღსრულების პროცესის კანონით დადგენილ ვადებზე მნიშვნელოვნად ხანგრძლივ მიმდინარეობას, გაურკვევლობას იმის თაობაზე, თუ რომელი სასამართლოა უფლებამოსილი უზრუნველყოს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება, და ყველაზე უახლეს დავას ე.წ. „ორიგინალი“, ხელმოწერილი საარბიტრაჟო შეთანხმების (wet-signed arbitration agreement) მოთხოვნასთან დაკავშირებით (უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება №ას-497-497-2018).
ეს არ არის იზოლირებული ტექნიკური პრობლემები; ისინი საქართველოს აღსრულების სამართალში არსებული გაურკვევლობის სიმპტომს წარმოადგენს.
წინამდებარე სტატია ამტკიცებს, რომ საქართველოში აღსრულების სამართალი ამჟამად ორი პარალელური და ურთიერთსაწინააღმდეგო ტენდენციით ხასიათდება. პირველი ტენდენცია დადებითია: სასამართლო პრაქტიკის ისეთი ხაზის ჩამოყალიბება, რომელიც გადაწყვეტილების გაუქმებისა და აღსრულებაზე უარის თქმის საფუძვლებს ვიწროდ განმარტავს და არ უშვებს არსებითი განხილვის შენიღბულ ფორმას. მეორე ტენდენცია კი ღრმად პრობლემურია: სასამართლოების მუდმივი მიდრეკილება, გარკვეულ კონტექსტებში, აღსრულებისთვის ზედმეტი ბარიერების შექმნისა და ისეთი პრაქტიკის ჩამოყალიბებისკენ, რომელიც რთულად თავსებადია როგორც არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონთან, ისე ნიუ-იორკის კონვენციის საერთო ლოგიკასთან.
პირველი ნაწილი: დადებითი ტენდენცია
საქართველოს აღსრულების სამართალში პირველი და უფრო იმედისმომცემი ტენდენცია არის სამართლებრივი, ინსტიტუციური და სასამართლო პრაქტიკის ისეთი ჩარჩოს თანდათანობით ჩამოყალიბება, რომელიც სერიოზულად აღიქვამს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების საბოლოოობას და ეწინააღმდეგება ცნობისა თუ გადაწყვეტილების გაუქმების პროცესის სააპელაციო განხილვად გადაქცევის ცდუნებას.
ეს ნაწილი ამ ტენდენციას განიხილავს საქართველოს საარბიტრაჟო სამართლის ისტორიული საფუძვლებიდან და არბიტრაჟის შესახებ კანონის სტრუქტურიდან დაწყებული, იმ სასამართლო გადაწყვეტილებებამდე, რომლებმაც ამ მიდგომას პრაქტიკული გამოხატულება მისცა.
საქართველოს მიერთება ნიუ-იორკის კონვენციასთან და რეფორმის კონტექსტი
დადებითი ტენდენციის საწყისი ინსტიტუციური ხასიათისაა. საქართველო ნიუ-იორკის კონვენციას 1994 წელს შეუერთდა, დამოუკიდებლობის შემდგომი სამართლებრივი განვითარების ადრეულ ეტაპზე, ხოლო მოქმედი საარბიტრაჟო კანონმდებლობა შემუშავდა ეროვნული სამართლის საერთაშორისო დონეზე აღიარებულ სტანდარტებთან ჰარმონიზაციის მიზნით. თავისთავად, ამ ადრეულ ეტაპზე კონვენციასთან მიერთება მნიშვნელოვანი სიგნალი იყო: იმ დროს, როდესაც ქვეყნის სამართლებრივი ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯერ კიდევ ფორმირების პროცესში იყო, საქართველომ საერთაშორისო აღსრულების სისტემაში თავისი ადგილი დაიკავა. თეორიულად, ამას უნდა შეექმნა ისეთი აღსრულების რეჟიმი, რომელიც ეფუძნებოდა აღსრულებაზე უარის თქმის ვიწრო საფუძვლებს, პროცედურულ ეფექტიანობასა და სასამართლოს თავშეკავებულ როლს. თუმცა, ამ სისტემის ეფექტიან ფუნქციონირებას ხელს უშლიდა საკანონმდებლო ხარვეზები, არაერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკა და ქვეყნის ადრეული საარბიტრაჟო გამოცდილებით გამოწვეული უნდობლობა. ეს უნდობლობა აბსტრაქტული არ ყოფილა. 1997 წლის კერძო არბიტრაჟის შესახებ კანონის მოქმედების პერიოდში საარბიტრაჟო დაწესებულებებს შეეძლოთ სააღსრულებო ფურცლის გაცემა სასამართლოს არსებითი კონტროლის გარეშე, რამაც ბოროტად გამოყენების შემთხვევებსა და ე.წ. „ჯიბის არბიტრაჟების“ (pocket arbitrations) წარმოშობას შეუწყო ხელი (არბიტრაჟის ბლოგი, „პრაქტიკის 10 წელი! (ნაწილი 2)”, განმარტებითი შენიშვნა [1]; დავით აბესაძე, „მხარეთა წინასწარი შეთანხმებით საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გასაჩივრების უფლების გამორიცხვა“, საქართველოს ბიზნეს სამართლის მიმოხილვა, ტ. VI (2017), გვ. 39).
ეს ისტორია მნიშვნელოვანია, რადგან იგი გვეხმარება ავხსნათ, თუ რატომ მერყეობდნენ საქართველოს სასამართლოები ზოგჯერ არასაკმარის და ზოგჯერ გადაჭარბებულ კონტროლს შორის. სასამართლოს მხრიდან ზედამხედველობის ნაკლებობამ შეიძლება ბოროტად გამოყენებას შეუწყოს ხელი. ზედმეტმა, ან არასწორი სახის ზედამხედველობამ კი, შეიძლება გაანადგუროს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების საბოლოოობის პრინციპი და არბიტრაჟი პრაქტიკულად სასამართლო განხილვისგან განუსხვავებელი გახადოს. შესაბამისად, საქართველოსთვის მთავარი პრობლემა არ არის ის, უნდა ახორციელებდნენ თუ არა სასამართლოები ზედამხედველობას საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებებზე, არამედ ის, თუ როგორ უნდა განახორციელონ ეს. სწორედ ის გარემოება, რაც ამ პოზიტიურ ტენდენციას ნამდვილად პოზიტიურს ხდის, არის სასამართლოების მზარდი გააზრება ამ განსხვავებისა.
საკანონმდებლო ჩარჩო: მყარი საფუძველი პოზიტიური ტენდენციისთვის
პოზიტიური ტენდენციის მეორე საფუძველი საკანონმდებლო ხასიათისაა. სამართლებრივი არქიტექტურა კარგად არის ცნობილი. არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 44-ე მუხლი ადგენს, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებები, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ქვეყანაშია ისინი გამოტანილი, სავალდებულოა და ექვემდებარება აღსრულებას კომპეტენტურ სასამართლოში წერილობითი განცხადების წარდგენის საფუძველზე, 45-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების დაცვით (არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხლი 44.1). შიდა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულება სააპელაციო სასამართლოების კომპეტენციას განეკუთვნება, ხოლო უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობისა და აღსრულების საკითხებს განიხილავს საქართველოს უზენაესი სასამართლო (არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხლი 44.1). ცნობასა და აღსრულებაზე უარის თქმის საფუძვლები შეესაბამება ნიუ-იორკის კონვენციის მოდელს და მოიცავს: მხარის ქმედუუნარობას; საარბიტრაჟო შეთანხმების ბათილობას; სათანადო შეტყობინების არარსებობას; მხარისათვის საკუთარი პოზიციის წარმოდგენის შეუძლებლობას; გადაწყვეტილების გამოტანას დავის ფარგლების მიღმა; არბიტრაჟის შემადგენლობის ან პროცედურის დარღვევას; არასავალდებულო ან შეჩერებულ გადაწყვეტილებას; დავის არაარბიტრაბელურობასა და საჯარო წესრიგის დარღვევას (არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხლი 45.1; ნიუ-იორკის კონვენცია, მუხლი V).
დოქტრინულ დონეზე ამ საკანონმდებლო ჩარჩოს რამდენიმე პრინციპი ახლავს, რომლებიც სადავო არ უნდა იყოს. უარის თქმის საფუძვლები ამომწურავი ჩამონათვალია, ვიწროდ უნდა განიმარტოს, არ არის გამიზნული საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების არსებითი განხილვისთვის და მთლიანობაში ასახავს ნიუ-იორკის კონვენციის აღსრულების ხელშემწყობ პოლიტიკას (UNCITRAL-ის მოდელური კანონი, მუხლი 36; არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხლები 42 და 45; ლიანა ქარცივაძე და სხვ., საქართველოს სააპელაციო სასამართლოების მოსამართლეთა სახელმძღვანელო არბიტრაჟის შესახებ, გვ. 117).
თუმცა, პრაქტიკაში ამ პრინციპების გამოყენება ყოველთვის თანმიმდევრული არ ყოფილა. ზოგიერთ შემთხვევაში სასამართლოებმა ეს პრინციპები მნიშვნელოვანი სიღრმით და დახვეწილობით გამოიყენეს. სხვა შემთხვევებში კი, ისინი გადაუხვიეს ამ მიდგომას და მიმართეს ინტრუზიულ კონტროლს, განსაკუთრებით საჯარო წესრიგის საფუძვლის ან ისეთი ფორმალისტური პრეტენზიების გამოყენებით, რომლებიც რეალურად აღსრულების ხელისშემშლელ ბარიერებად იქცა და არა ნიუ-იორკის კონვენციის სისტემის ნამდვილ გამოხატულებად. მიუხედავად ამისა, საკანონმდებლო ჩარჩოს მნიშვნელობა პოზიტიური ტენდენციისთვის სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ იგი სასამართლოებს დისციპლინირებული აღსრულებისთვის საჭირო დოქტრინულ საფუძველს აძლევს. მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არის, იყენებენ თუ არა სასამართლოები ამ საფუძვლებს. შემდგომი გადაწყვეტილებები აჩვენებს, რომ სულ უფრო ხშირად – იყენებენ.
სასამართლო პრაქტიკა, რომელმაც სწორი მიდგომა ჩამოაყალიბა
ზემოთ განხილული საკანონმდებლო ჩარჩო და ისტორიული კონტექსტი საფუძველს ქმნის ყველაზე მნიშვნელოვანი პრაქტიკული კითხვისთვის: ნამდვილად იყენებენ თუ არა საქართველოს სასამართლოები ამ პრინციპებს? საქართველოში ბოლო წლების ყველაზე მნიშვნელოვანი პოზიტიური განვითარება სწორედ იმ სასამართლო გადაწყვეტილებების ხაზის ჩამოყალიბებაა, რომლებშიც პასუხი ამ კითხვაზე ცალსახად დადებითია. ამ საქმეებში სასამართლოები პირდაპირ აცხადებენ, რომ ისინი არ მოქმედებენ, როგორც სააპელაციო ინსტანცია საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების მიმართ; ისინი დაჟინებით მოითხოვენ აღსრულებაზე უარის თქმის საფუძვლების ვიწრო განმარტებას და უარს ამბობენ იმ მცდელობებზე, როდესაც მხარეები არსებით პრეტენზიებს პროცედურულ ან საჯარო წესრიგთან დაკავშირებულ არგუმენტებად წარმოაჩენენ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლო, 2013 წლის 28 თებერვალი: ცნობა არსებითი განხილვის გადახედვის გარეშე
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ადრეული გადაწყვეტილებაა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2013 წლის 28 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე №2ბ/3472-14. წარმატებულმა მხარემ სასამართლოს მიმართა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების მოთხოვნით, ხოლო მოწინააღმდეგე მხარეს, მიუხედავად სათანადო შეტყობინებისა, არ წარუდგენია რაიმე შესაგებელი. ამ საქმის მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ თავად სააპელაციო სასამართლომ შენიშნა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების შესაძლო სისუსტე: გადაწყვეტილების ტექსტიდან სრულად ნათელი არ იყო, როგორ მივიდა საარბიტრაჟო ტრიბუნალი 14,661.50 ლარის ოდენობის ზიანის განსაზღვრამდე. მიუხედავად ამისა, სასამართლომ პირდაპირ განაცხადა, რომ იგი საკუთარი ინიციატივით ვერ გადახედავდა ამ საკითხს და ვერ შეამოწმებდა ტრიბუნალის მატერიალურ მსჯელობას მხოლოდ იმიტომ, რომ გადაწყვეტილების გარკვეული ნაწილი არასაკმარისად ნათელი ჩანდა.
ეს არ ყოფილა სასამართლოს გულგრილობა. პირიქით, ეს იყო სასამართლოს თავშეკავება. სასამართლომ მაინც შეამოწმა ის ორი საკითხი, რომელთა განხილვაც მას საკუთარი ინიციატივით შეეძლო არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 45.1(b) მუხლის საფუძველზე: იყო თუ არა დავა არბიტრირებადი და დაარღვევდა თუ არა გადაწყვეტილების აღსრულება საჯარო წესრიგს. მას შემდეგ, რაც სასამართლომ დაადგინა, რომ არც ერთი ეს დაბრკოლება არ არსებობდა, მან საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება ცნო და აღასრულა. ამ გადაწყვეტილების მნიშვნელობა მდგომარეობს იმაში, რომ სასამართლომ უარი თქვა ტრიბუნალის მსჯელობის გარკვეული ბუნდოვანების გადაქცევაზე გადაწყვეტილების არსებითი განხილვის საფუძვლად. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სასამართლომ აღიარა, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება არ არის ვალდებული აკმაყოფილებდეს თავად მოსამართლის მიერ დაწესებულ განმარტების სრულყოფილების სტანდარტს, იმისათვის, რომ იგი აღსრულებას დაექვემდებაროს.
თბილისის სააპელაციო სასამართლო, 2014 წლის 25 მარტი: საჯარო წესრიგი არ წარმოადგენს სააპელაციო მექანიზმს
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2014 წლის 25 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე №2ბ/4963-12 კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, რადგან იგი აყალიბებს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების პროცესის ზოგად სტანდარტს. განმცხადებელი მოითხოვდა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას იმ საფუძვლით, რომ იგი ეყრდნობოდა ურთიერთგამომრიცხავ მტკიცებულებებსა და ყალბ დოკუმენტებს და, შესაბამისად, არღვევდა საჯარო წესრიგს.
სასამართლომ თავდაპირველად განსაზღვრა, რა არის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების საქმის განხილვის ნამდვილი ფუნქცია. მან აღნიშნა, რომ გაუქმების წარმოების ფარგლებში სასამართლო არ ადგენს ფაქტობრივ გარემოებებს თავიდან, არ აფასებს მტკიცებულებებს ხელახლა და არ განიხილავს დავას არსებითად. მისი განხილვა შემოიფარგლება მხოლოდ იმის დადგენით, არსებობს თუ არა არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 42-ე მუხლით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძველი. ეს მეთოდოლოგიური მიდგომა განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია, რადგან იგი განსაზღვრავს, რომ გადაწყვეტილების გაუქმების პროცესი წარმოადგენს კანონიერების შეზღუდულ კონტროლს და არა სააპელაციო განხილვას.
შემდგომ სასამართლომ საჯარო წესრიგის საფუძველი განიხილა და ჩამოაყალიბა ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო პრო-საარბიტრაჟო პოზიცია ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში. სასამართლოს განმარტებით, საჯარო წესრიგი არ ანიჭებს სასამართლოს უფლებამოსილებას ხელახლა შეაფასოს ხელშეკრულების განმარტება, მტკიცებულებები ან სამართლებრივი შეფასება მხოლოდ იმიტომ, რომ რომელიმე მხარე არ ეთანხმება საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებას. საჯარო წესრიგი შეეხება მხოლოდ ფუნდამენტური სამართლებრივი პრინციპების უგულებელყოფას. საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გასაუქმებლად აუცილებელია, რომ იგი ეწინააღმდეგებოდეს უმაღლესი მნიშვნელობის სამართლებრივ ღირებულებებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, საჯარო წესრიგი გადაიქცეოდა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების გასაჩივრების მექანიზმად, რაც ეწინააღმდეგება საარბიტრაჟო კანონმდებლობის ძირითად მიზანს – საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების საბოლოოობის უზრუნველყოფას.
ამ მსჯელობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. იგი ადგენს, რომ ქართული სამართლის მიხედვით საჯარო წესრიგის კონტროლი არ უნდა იქცეს ღია კარად ნებისმიერი მხარის უკმაყოფილებისთვის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების მიმართ. ამასთან, აღნიშნული მიდგომა შეესაბამება საერთაშორისო შედარებით სამართალში ჩამოყალიბებულ კონსენსუსს, რომლის მიხედვითაც საჯარო წესრიგი წარმოადგენს გამონაკლისს, უნდა განიმარტოს ვიწროდ და დაკავშირებულია ფუნდამენტურ სამართლებრივ პრინციპებთან და არა ჩვეულებრივ სამართლებრივ შეცდომებთან (სოფიო ტყემალაძე, „საჯარო წესრიგი, როგორც საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებისა და მისი ცნობისა და აღსრულების უარყოფის საფუძველი“, საქართველოს ბიზნეს სამართლის მიმოხილვა, ტ. II (2013), გვ. 16-17).
თბილისის სააპელაციო სასამართლო, 2017 წლის 14 სექტემბერი: პროცედურული გადაწყვეტილებები ავტომატურად არ წარმოადგენს საჯარო წესრიგის დარღვევას
2017 წლის 14 სექტემბრის გადაწყვეტილება, საქმეზე №2ბ/3782-17, კიდევ უფრო აზუსტებს ამ მიდგომას და ადგენს, რომ პროცედურული გადაწყვეტილებები ავტომატურად არ შეიძლება ჩაითვალოს საჯარო წესრიგის დარღვევად. ამ საქმეში განმცხადებელი ამტკიცებდა, რომ მას არ მიეცა საქმის სრულყოფილად წარმოდგენის შესაძლებლობა, რადგან საარბიტრაჟო ტრიბუნალმა უარი განაცხადა სისხლის სამართლის საქმის მასალებიდან მოწმის ჩვენების გამოთხოვაზე. განმცხადებელმა ეს გარემოება ერთდროულად დაასახელა როგორც საკუთარი პოზიციის წარმოდგენის უფლების დარღვევა არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 42.2(a.b) მუხლის მიხედვით და საჯარო წესრიგის დარღვევა 42.2(b.b) მუხლის საფუძველზე.
სასამართლომ კვლავ აღნიშნა, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების წარმოება არ წარმოადგენს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების არსებითი გადახედვის მექანიზმს, მაშინაც კი, თუ დავუშვებთ, რომ საარბიტრაჟო ტრიბუნალმა ფაქტობრივ ან სამართლებრივ შეფასებაში შეცდომა დაუშვა. სასამართლოს განმარტებით, თუ იგი ასეთ გადახედვას განახორციელებდა, გადაწყვეტილების გაუქმების პროცედურა ფაქტობრივად სააპელაციო განხილვად გადაიქცეოდა, რაც ეწინააღმდეგება როგორც ნიუ-იორკის კონვენციას, ისე არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონს.
შემდგომ სასამართლომ დეტალურად შეაფასა, თუ რეალურად რა გააკეთა საარბიტრაჟო ტრიბუნალმა. მან დაადგინა, რომ ტრიბუნალმა განიხილა მტკიცებულების გამოთხოვის შუამდგომლობა, მივიდა დასკვნამდე, რომ მხარეებმა სათანადოდ ვერ დაასაბუთეს მოთხოვნილი მოწმის ჩვენების კავშირი საარბიტრაჟო დავასთან და, უფრო მეტიც, მხარეს შესთავაზა იმავე მტკიცებულების მოპოვების ალტერნატიული გზა. მხარემ აღნიშნული შესაძლებლობა არ გამოიყენა. ამ გარემოებებში სააპელაციო სასამართლომ უარი განაცხადა ტრიბუნალის მიერ მიღებული მტკიცებულებითი გადაწყვეტილების ხელახლა შეფასებაზე და დაადგინა, რომ არც ყოველი პროცედურული გადაწყვეტილება, არც ხელშეკრულების ყოველი განმარტება და არც ფაქტობრივი თუ სამართლებრივი შეფასება, რომელიც რომელიმე მხარეს არ მოსწონს, არ აღწევს საჯარო წესრიგის დარღვევის იმ ხარისხს, რომელიც საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას გაამართლებდა.
ამ გადაწყვეტილებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან იგი იცავს საარბიტრაჟო ტრიბუნალის პროცედურულ ავტონომიას. თუ ყოველი სადავო მტკიცებულებითი გადაწყვეტილება მოგვიანებით შესაძლებელი იქნებოდა წარმოჩენილიყო, როგორც მხარის მიერ საკუთარი პოზიციის წარმოდგენის უფლების დარღვევა ან საჯარო წესრიგის ხელყოფა, საარბიტრაჟო წარმოება მუდმივად იქნებოდა სასამართლოს მხრიდან განმეორებითი კონტროლის საფრთხის ქვეშ.
საქართველოს უზენაესი სასამართლო, 2017 წლის 1 თებერვალი: საარბიტრაჟო დათქმის ფართო განმარტება და კომერციულ რეალობაზე დაფუძნებული არბიტრაბელურობა
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 1 თებერვლის გადაწყვეტილება, საქმეზე №ა-3151-შ-83-2016, შეეხებოდა რუსეთის ფედერაციის სავაჭრო-სამრეწველო პალატასთან არსებული საერთაშორისო კომერციული საარბიტრაჟო სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილების ცნობასა და აღსრულებას. საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებით მოპასუხეს დაეკისრა 760,682.88 აშშ დოლარის ოდენობის გამოუყენებელი სახელშეკრულებო ავანსის დაბრუნება უსაფუძვლო გამდიდრების საფუძვლით, რუსეთის სამართლის შესაბამისად.
აღსრულების მოწინააღმდეგე მხარე ორ ძირითად არგუმენტს აყენებდა. პირველი, მისი მტკიცებით, საარბიტრაჟო შეთანხმება მოიცავდა მხოლოდ იმ დავებს, რომლებიც ხელშეკრულების შესრულების პროცესში წარმოიშობოდა, და არ ვრცელდებოდა უსაფუძვლო გამდიდრების საფუძველზე წარმოშობილ მოთხოვნებზე. მეორე, იგი ამტკიცებდა, რომ აღნიშნული დავა საქართველოს სამართლის მიხედვით არ იყო არბიტრირებადი.
უზენაესმა სასამართლომ თავდაპირველად კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ ცნობისა და აღსრულების ეტაპზე იგი არ განიხილავს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებას არსებითად, ხოლო ცნობასა და აღსრულებაზე უარის თქმის საფუძვლების არსებობის დამტკიცების ტვირთი ეკისრება იმ მხარეს, რომელიც აღსრულებას ეწინააღმდეგება. შემდეგ სასამართლომ საარბიტრაჟო დათქმის საფუძვლიანი ანალიზი ჩაატარა, თუმცა ეს გააკეთა იმ სამართლის მიხედვით, რომელსაც ყველაზე მჭიდრო კავშირი ჰქონდა შეთანხმებასთან – რუსეთის სამართლის მიხედვით. ამ არჩევანს საფუძვლად ედო ის გარემოებები, რომ არბიტრაჟის ადგილი იყო მოსკოვი, საარბიტრაჟო დათქმა დავის გადაწყვეტას რუსეთის საარბიტრაჟო ინსტიტუტს ანდობდა, თავად ხელშეკრულებაც რუსეთის სამართალს ადგენდა, როგორც დავის არსებითი სამართლებრივი რეჟიმს. შესაბამისად, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ მიმართა რუსეთის სასამართლოების პრაქტიკას და გაითვალისწინა ის მიდგომაც, რომელიც რუსეთის სასამართლოებმა უკვე გამოიყენეს იმავე საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების მოთხოვნის განხილვისას. რუსეთის სასამართლოებმა დაასკვნეს, რომ გამოუყენებელი სახელშეკრულებო ავანსის დაბრუნების მოთხოვნა უშუალოდ უკავშირდებოდა ხელშეკრულებას და, შესაბამისად, საარბიტრაჟო დათქმის ფარგლებში ექცეოდა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლო ასევე დაეყრდნო თავად საარბიტრაჟო ტრიბუნალის დასკვნას, რომლის მიხედვითაც ხელშეკრულება ძალაში რჩებოდა, სულ მცირე, ფინანსური ვალდებულებების ნაწილში, მათი სრულად შესრულების მომენტამდე. ამ საფუძველზე სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოთხოვნა, რომელიც ფორმალურად უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლებრივ კონსტრუქციას ეფუძნებოდა, მაინც შეიძლებოდა მიჩნეულიყო ხელშეკრულების შესრულებიდან წარმოშობილ დავად. ეს მსჯელობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან იგი უარყოფს ფორმალისტურ მიდგომას, რომლის მიხედვითაც მოთხოვნა მხოლოდ მისი სამართლებრივი კვალიფიკაციის მიხედვით უნდა შეფასდეს და არა მისი რეალური კომერციული შინაარსის მიხედვით. სასამართლოს არ უთქვამს „ეს არის უსაფუძვლო გამდიდრების მოთხოვნა; შესაბამისად, იგი არასახელშეკრულებო ბუნებისაა და საარბიტრაჟო დათქმის ფარგლებს გარეთ რჩება.“ ამის ნაცვლად, სასამართლომ დასვა სხვა კითხვა: არსობრივად უკავშირდება თუ არა ეს დავა ხელშეკრულებას? მისი პასუხი იყო – დიახ.
ეს მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 26 აგვისტოს ადრინდელი გადაწყვეტილების (საქმე №ა-887-შ-21-2016) ფონზე, სადაც სასამართლომ ბევრად უფრო ვიწრო და ფორმალისტური ინტერპრეტაცია გამოიყენა და დაადგინა, რომ ხელშეკრულების შეწყვეტიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა არ ექცეოდა იმ საარბიტრაჟო დათქმის ფარგლებში, რომელიც მხოლოდ „ხელშეკრულების შესრულებასთან დაკავშირებულ“ დავებს მოიცავდა. ამრიგად, 2017 წლის გადაწყვეტილება წარმოადგენს ქართული სასამართლო პრაქტიკის რეალურ წინსვლას.
არბიტრაჟუნარიანობის საკითხთან დაკავშირებით სასამართლომ ასევე გამოიყენა არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 1.2 მუხლის ფართო და კომერციულად რეალისტური განმარტება. სასამართლომ დაადგინა, რომ მოცემული დავა შეეხებოდა თანასწორ სუბიექტებს შორის კერძოსამართლებრივ ქონებრივ ურთიერთობას, რის გამოც იგი არბიტრირებადი იყო. ეს დასკვნაც მნიშვნელოვანია, რადგან სასამართლომ უარი თქვა არბიტრაბელურობის შეზღუდვაზე მხოლოდ მოთხოვნის ფორმალური იურიდიული კლასიფიკაციის საფუძველზე იმ პირობებში, როდესაც დავის რეალური შინაარსი აშკარად კომერციულ სფეროს მიეკუთვნებოდა.
მეორე ნაწილი: პრობლემური ტენდენცია
თუ პირველი ნაწილში განხილული გადაწყვეტილებები მთლიანად ასახავდა საქართველოს სასამართლო პრაქტიკას, შესაძლებელი იქნებოდა დარწმუნებით გვეთქვა, რომ საქართველოში საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულების სისტემა სტაბილური და პრო-საარბიტრაჟოა. თუმცა, ასეთი შეფასება შეცდომაში შემყვანი იქნებოდა. პოზიტიური სასამართლო პრაქტიკის პარალელურად კვლავ არსებობს სერიოზული პრობლემები, რომლებიც ეფექტიან აღსრულებას მნიშვნელოვნად აფერხებს. ეს პრობლემები შემთხვევითი არ არის. ისინი ქმნის მეორე, პარალელურ ტენდენციას, რომელსაც ახასიათებს აღსრულების პროცესის გაჭიანურება, გადაჭარბებული ფორმალიზმი, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების არსებითი შინაარსის ინტრუზიული კონტროლი და ინსტიტუციური გაუმჭვირვალობა.
აღსრულების ეტაპზე არსებული სტრუქტურული პრობლემები
ამ ნაწილში განხილულია აღნიშნული ტენდენციის ძირითადი გამოვლინებები, რომლებიც აღსრულების ეტაპზე არსებულ სერიოზულ სტრუქტურულ პრობლემებს უკავშირდება.
გაჭიანურება და არაეფექტიანობა
ერთ-ერთი ყველაზე მდგრადი პრობლემა არის აღსრულების პროცესის გაჭიანურება. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობისა და აღსრულების შესახებ განცხადებების განხილვისთვის შედარებით მოკლე ვადებს ადგენს, თუმცა პრაქტიკაში ეს ვადები ხშირად მნიშვნელოვნად ირღვევა (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი, მუხლები 356-21). პრაქტიკაში ცნობისა და აღსრულების პროცესი ხშირად სამიდან ექვს თვემდე გრძელდება, მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობა მნიშვნელოვნად უფრო სწრაფ განხილვას ითვალისწინებს (უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება №ა-1133-შ-29-2020, 2021 წლის 22 თებერვალი; ოთარ მაჩაიძე, სტატია საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულების უზრუნველყოფის შესახებ).
ეს მხოლოდ უმნიშვნელო ადმინისტრაციული პრობლემა არ არის. იგი პირდაპირ აზიანებს არბიტრაჟის ერთ-ერთ მთავარ უპირატესობას – მის ეფექტიანობას. არბიტრაჟი მნიშვნელოვნად კარგავს თავის მიმზიდველობას, თუ კრედიტორი საბოლოო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ იძულებულია, მისი აღსრულებისთვის სასამართლოში ხანგრძლივი პროცედურები გაიაროს.
სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანის შემდეგ აღსრულების უზრუნველყოფის ღონისძიებების შექმნა და მისი საზღვრები
საქართველოს სამართალში მნიშვნელოვანი სიახლე გახდა უზენაესი სასამართლოს მიერ იმის აღიარება, რომ სასამართლოებს შეუძლიათ უზრუნველყონ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება იმ შემთხვევაშიც, როდესაც გადაწყვეტილება უკვე გამოტანილია, მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი მექანიზმი კანონში პირდაპირ არ არის რეგულირებული. 2018 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილებაში, საქმე №ას-497-497-2018, უზენაესმა სასამართლომ უარყო ვიწრო ინტერპრეტაცია, რომლის მიხედვითაც უზრუნველყოფის ღონისძიებები მხოლოდ გადაწყვეტილების გამოტანამდე შეიძლებოდა გამოყენებულიყო. სასამართლომ განმარტა, რომ უზრუნველყოფის ღონისძიებების მიზანია საბოლოო გადაწყვეტილების ეფექტიანი აღსრულების ხელშეწყობა, ხოლო აღსრულების ხელისშემშლელი გარემოებები შეიძლება წარმოიშვას როგორც საარბიტრაჟო განხილვის მიმდინარეობისას, ისე გადაწყვეტილების გამოტანის შემდეგ.
ეს მნიშვნელოვანი და მისასალმებელი განვითარება იყო.
საჯარო წესრიგი და პირგასამტეხლოს შემცირება
კიდევ ერთი ხანგრძლივი პრობლემაა საჯარო წესრიგის საფუძვლის გამოყენება საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების არსში ჩარევის გასამართლებლად, განსაკუთრებით იმ საქმეებში, რომლებიც პირგასამტეხლოს შეეხება. საქართველოს სასამართლოები ზოგიერთ შემთხვევაში საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებით დაკისრებულ პირგასამტეხლოს ამცირებდნენ იმ მოტივით, რომ შეთანხმებული პირგასამტეხლო „გადაჭარბებულია“ და ამიტომ ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს (თბილისის სააპელაციო სასამართლო, საქმე №2ბ/227-11, 2011 წლის 28 თებერვალი; გიორგი თითბერიძე, არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი: კომენტარი (2017), გვ. 25-26; სოფიო ტყემალაძე, „საჯარო წესრიგი“, 2013).
ეს მიდგომა სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 420-ე მუხლით გათვალისწინებული სასამართლოს უფლებამოსილება, შეამციროს სახელშეკრულებო პირგასამტეხლო, არ წარმოადგენს ზოგად უფლებას, რომ მოსამართლემ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება ყოველ ჯერზე შეცვალოს მხოლოდ იმიტომ, რომ შედეგი მისთვის ზედმეტად მკაცრი ჩანს. სამოქალაქო კოდექსი მოითხოვს იმის შეფასებას, არის თუ არა პირგასამტეხლო კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით აშკარად არაპროპორციული, და მაშინაც კი სასამართლოს ეს უფლებამოსილება გარკვეული საზღვრებით არის შეზღუდული (თბილისის სააპელაციო სასამართლო, საქმე №2ბ/3112-14, 2015 წლის 24 თებერვალი). როდესაც სასამართლოები მხოლოდ საჯარო წესრიგზე მითითებით ცვლიან საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ეკონომიკურ შედეგს, ისინი რეალურად აღსრულების კონტროლს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების არსებითი გადახედვის ინსტრუმენტად აქცევენ. სწორედ ეს არის ის, რისგანაც სასამართლო პრაქტიკის უკეთესი გადაწყვეტილებები არაერთხელ აფრთხილებენ.
გამჭვირვალობის ნაკლებობა და გამოუქვეყნებელი სასამართლო პრაქტიკა
კიდევ ერთი სტრუქტურული პრობლემა არის საარბიტრაჟო საკითხებთან დაკავშირებული სასამართლო გადაწყვეტილებების გამოქვეყნების და გამჭვირვალობის ნაკლებობა, განსაკუთრებით სააპელაციო სასამართლოების პრაქტიკის ნაწილში. ხარისხიანი მართლმსაჯულების, სამართლებრივი განსაზღვრულობის, პროგნოზირებადობისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის განვითარება შეუძლებელია სასამართლო გადაწყვეტილებების საჯაროობისა და მათზე ხელმისაწვდომობის გარეშე. როდესაც სასამართლო გადაწყვეტილებები არ ქვეყნდება, პრობლემური სამართლებრივი მსჯელობა შეიძლება ყოველგვარი კრიტიკის გარეშე დამკვიდრდეს, ხოლო კარგად დასაბუთებული გადაწყვეტილებები ვერ ჩამოყალიბდეს პროგნოზირებად დოქტრინად.
ეს მხოლოდ ინსტიტუციური უპირატესობის საკითხი არ არის. არბიტრაჟის სფეროში აღსრულების პრაქტიკის პროგნოზირებადობა თავად წარმოადგენს სამართლებრივი ინფრასტრუქტურის ნაწილს. კომერციულ ურთიერთობებში მონაწილე პირებს სჭირდებათ იცოდნენ არა მხოლოდ ის, თუ რას ამბობს კანონი, არამედ ისიც, როგორ იყენებენ ამ კანონს სასამართლოები პრაქტიკაში.
ყველაზე სამწუხარო განვითარება – „ორიგინალი (wet original)“ დოკუმენტის პრობლემა
ყველაზე ახალი და, შესაძლოა, ყველაზე სერიოზული პრობლემა უკავშირდება თბილისის სააპელაციო სასამართლოს პრაქტიკას. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ უარი თქვა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების შესახებ განცხადების წარმოებაში მიღებაზე მხოლოდ იმიტომ, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება წარმოდგენილი არ იყო „ორიგინალი“, ე.წ. wet-ink ფორმით, მიუხედავად იმისა, რომ მხარეებმა ეს შეთანხმება ერთმანეთთან სკანირებული ხელმოწერილი ასლების გაცვლის გზით დადეს.
თუ ეს პრაქტიკა მართლაც მკვიდრდება, იგი უკიდურესად პრობლემურია.
პირველი პრობლემა საკანონმდებლო ხასიათისაა. არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 8.5 მუხლი პირდაპირ აღიარებს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება შეიძლება დაიდოს ელექტრონული კომუნიკაციების გაცვლის გზით, იმ პირობით, რომ ამ კომუნიკაციებში არსებული ინფორმაცია შემდგომი გამოყენებისთვის ხელმისაწვდომია. უფრო მეტიც, 8.6 მუხლი აღიარებს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება შეიძლება არსებობდეს მაშინაც კი, როდესაც ტრადიციული წერილობითი შეთანხმება საერთოდ არ არსებობს, თუ მოსარჩელე და მოპასუხე სარჩელსა და პასუხს ისე გაცვლიან, რომ მოპასუხე არ უარყოფს საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებობას. ეს დებულებები აშკარად იმ მიზნით იქნა მიღებული, რომ საქართველოს სამართალი შესაბამისობაში მოსულიყო თანამედროვე კომერციულ პრაქტიკასთან, სადაც საარბიტრაჟო შეთანხმებები ხშირად სწორედ მოქნილი ფორმებით იდება და დასტურდება.
ამ ფონზე არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის 44.2 მუხლი განმცხადებელს ავალდებულებს სასამართლოს წარუდგინოს საარბიტრაჟო შეთანხმების ორიგინალი ან სათანადოდ დამოწმებული ასლი, თუ ასეთი არსებობს. ფრაზა „თუ ასეთი არსებობს“ გადამწყვეტ მნიშვნელობას ატარებს. იგი ნიშნავს, რომ თავად კანონმდებელი ითვალისწინებს იმ შემთხვევებს, როდესაც ხელმოწერილი ქაღალდის ორიგინალი საერთოდ არ არსებობს, და ასეთ ვითარებაში აღსრულება ვერ იქნება დამოკიდებული ისეთი დოკუმენტის წარმოდგენაზე, რომლის არსებობასაც თავად კანონი არ მოითხოვს და რომლის არსებობაც შესაძლოა საერთოდ არასოდეს ყოფილა.
მეორე პრობლემა კონცეპტუალური ხასიათისაა. თუ კანონი აღიარებს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება შეიძლება დაიდოს ელექტრონული ფორმით და, მეტიც, აღიარებს მის არსებობას მაშინაც კი, როდესაც იგი მხოლოდ მხარეთა საპროცესო დოკუმენტებიდან გამომდინარეობს, მაშინ სასამართლოს მიერ ქაღალდზე შესრულებული, ე.წ. wet-ink ორიგინალის მოთხოვნა კანონის არსს ძირეულად არასწორად განმარტავს. ასეთი მიდგომა ცვლის ფუნქციურ შეფასებას იმის შესახებ, არსებობდა თუ არა მართლაც მოქმედი საარბიტრაჟო შეთანხმება, ისეთი მკაცრი ფორმალური მოთხოვნით, რომლის თავიდან აცილებაც თავად კანონმდებლის მიზანი იყო. შესაბამისად, ეს მიდგომა მხოლოდ დამატებით ფორმალურ მოთხოვნას არ აწესებს. იგი ეწინააღმდეგება თავად მე-8 მუხლის რეგულირების ლოგიკას.
მესამე პრობლემა პროცედურული ხასიათისაა. საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების პროცესი არ არის გამიზნული იმისათვის, რომ ფორმალისტურ გარემოში თავიდან იქნეს გადახედილი მთელი იურისდიქციული ისტორია. როდესაც აღსრულების მოწინააღმდეგე მხარე აყენებს პრეტენზიას საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებობასთან დაკავშირებით, სასამართლომ, სხვა საკითხებთან ერთად, უნდა შეაფასოს: წამოაყენა თუ არა ეს პრეტენზია მხარემ თავად საარბიტრაჟო ტრიბუნალის წინაშე; იმსჯელა თუ არა ტრიბუნალმა ამ საკითხზე და შეძლო თუ არა აღსრულების მოწინააღმდეგე მხარემ კანონით გათვალისწინებული საფუძვლების ფარგლებში საარბიტრაჟო შეთანხმების ბათილობის დამტკიცება. თუმცა, თუ სასამართლო საერთოდ უარს ამბობს განცხადების წარმოებაში მიღებაზე მხოლოდ იმიტომ, რომ არ არის წარმოდგენილი ქაღალდზე ხელმოწერილი ორიგინალი, ეს მთელ ამ სამართლებრივ ანალიზს ცვლის მხოლოდ ერთ ფორმალურ დოკუმენტურ ბარიერად, რომელსაც კანონი საერთოდ არ ითვალისწინებს (არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხლები 44 და 45; საქართველოს არბიტრთა ასოციაციის განცხადება სააპელაციო სასამართლოს პრაქტიკის შესახებ).
მეოთხე პრობლემა სისტემური ხასიათისაა. თანამედროვე კომერციული ურთიერთობები ეფუძნება ელექტრონულ კომუნიკაციას, სკანირებული ხელმოწერების გაცვლასა და დოკუმენტების ციფრულ მიმოქცევას. ასეთ პირობებში ქაღალდზე შესრულებული, ე.წ. wet-ink ორიგინალის მოთხოვნა მხოლოდ დოქტრინულად არასწორი კი არ არის, არამედ კომერციულადაც რეგრესულია. იგი ქმნის აღსრულების ხელოვნურ დაბრკოლებას და საფრთხეს უქმნის საქართველოს, რომ საერთაშორისო პრაქტიკის ფონზე ფორმალისტურ და მოძველებულ იურისდიქციად აღიქმებოდეს.
სწორედ ამიტომ, ეს არ უნდა იქნეს გაგებული, როგორც მხოლოდ ტექნიკური უთანხმოება დოკუმენტების წარდგენის წესთან დაკავშირებით. იგი ბევრად უფრო ფართო კითხვას აყენებს: დარჩება თუ არა საქართველოს სასამართლო პრაქტიკა ერთგული საარბიტრაჟო შეთანხმების თანამედროვე და მოქნილი კონცეფციისა, რომელიც თავად საქართველოს კანონმდებლობაშია განმტკიცებული, თუ სასამართლოები კვლავ დაუბრუნდებიან ფორმალისტურ მიდგომებს, რომლებიც აზიანებს როგორც საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულებას, ისე მთლიანად არბიტრაჟის ინსტიტუტს?
დასკვნა
შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოში საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულების სამართალი ამჟამად ერთდროულად მნიშვნელოვანი პროგრესითაც და სერიოზული არასტაბილურობითაც ხასიათდება.
დადებითი თვალსაზრისით, თბილისის სააპელაციო სასამართლოსა და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რამდენიმე მნიშვნელოვანმა გადაწყვეტილებამ ჩამოაყალიბა სასამართლოს როლის თანამედროვე გაგება საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობის, აღსრულებისა და გაუქმების პროცესში. პირველ ნაწილში განხილული გადაწყვეტილებები აჩვენებს, რომ საქართველოს სასამართლოებს შეუძლიათ განახორციელონ დისციპლინირებული და მკაცრად შეზღუდული სასამართლო კონტროლი, თავი შეიკავონ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების არსებითი გადახედვისგან და საარბიტრაჟო შეთანხმებები კომერციული რეალობის გათვალისწინებით განმარტონ.
ამავე დროს, არსებობს არაერთი სერიოზული პრობლემა. აღსრულების პროცესის გაჭიანურება კვლავ მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის მის ეფექტიანობას. საჯარო წესრიგი ზოგიერთ შემთხვევაში კვლავ გამოიყენება, როგორც სასამართლოს მხრიდან საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებაში ინტრუზიული ჩარევის ინსტრუმენტი. საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულების უზრუნველყოფის სასამართლო მიერ შექმნილი მექანიზმი, მიუხედავად იმისა, რომ პრინციპულად მისასალმებელია, დოქტრინულად კვლავ არაერთგვაროვანია როგორც იურისდიქციის განაწილების, ისე გასაჩივრების უფლებაზე მისი გავლენის თვალსაზრისით. ყველაზე შემაშფოთებელი კი არის ინფორმაცია, რომლის თანახმადაც აღსრულების ეტაპზე სასამართლო მოითხოვს საარბიტრაჟო შეთანხმების ქაღალდზე შესრულებულ, ე.წ. wet-ink ორიგინალს. თუ ეს პრაქტიკა დამკვიდრდება, იგი მიანიშნებს, რომ სასამართლო კვლავ უბრუნდება ფორმალისტურ მიდგომას, რომელიც შეუთავსებელია არა მხოლოდ მოქმედ კანონმდებლობასთან, არამედ თანამედროვე კომერციული ურთიერთობების რეალობასთანაც. ამრიგად, საქართველოში არსებული მთავარი ახალი განვითარება არ არის ის, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულების სამართალი უკვე სრულად ჩამოყალიბდა და განვითარდა.
ნამდვილ სიახლეს წარმოადგენს ის, რომ თანამედროვე საარბიტრაჟო პრინციპებსა და ტრადიციულ ფორმალისტურ მიდგომებს შორის არსებული წინააღმდეგობა დღეს უფრო აშკარა გახდა, ვიდრე ოდესმე. საქართველოს საარბიტრაჟო სისტემის შემდგომი განვითარება დამოკიდებული იქნება იმაზე, რომელი მიმართულება გაიმარჯვებს. თუ სასამართლო პრაქტიკაში დამკვიდრდება ის გადაწყვეტილებები, რომლებიც ამ სტატიაში დადებით მაგალითად იქნა განხილული, ხოლო საკანონმდებლო რეფორმები დარჩენილ ხარვეზებს აღმოფხვრის, საქართველოს ექნება შესაძლებლობა ჩამოყალიბდეს, როგორც საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღსრულების თვალსაზრისით სანდო და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისი იურისდიქცია. თუმცა, თუ ფორმალისტური მოთხოვნები, სასამართლოთა შორის არათანმიმდევრული იურისდიქციული განაწილება და სასამართლოს გადაჭარბებული ჩარევა კიდევ უფრო გავრცელდება, ქვეყანა საფრთხის წინაშე დადგება, რომ თავად იმ საარბიტრაჟო სისტემას შეუქმნას პრობლემა, რომლის განვითარებასაც მისი კანონმდებლობა ისახავდა მიზნად.
საბოლოოდ, პრობლემა მხოლოდ დოქტრინული არ არის. იგი ინსტიტუციური ხასიათისაა. აღსრულების სამართალი არის ის წერტილი, სადაც ერთმანეთს ხვდება მხარეთა ავტონომია, სასამართლო ხელისუფლება და კომერციული სამართლებრივი განსაზღვრულობა. დღევანდელ საქართველოში ეს შეხვედრის წერტილი ჯერ კიდევ საბოლოოდ ჩამოყალიბებული არ არის.
